Tiền là gì? Bản chất, chức năng và vai trò trong nền kinh tế

Nếu bạn đã sống ở Mỹ trước cuộc chiến tranh cách mạng, tiền của bạn trước hết có thể gồm những đồng tiền Doubloons Tây Ban Nha (những đồng bằng bạc này cũng còn được gọi là "đồng tam"). Trước nội chiến, các dạng chính của tiền ở Mỹ không chỉ là những đồng tiền vàng hay bạc mà còn là những phiếu do các ngân hàng tư nhân phát hành, được gọi là các giấy bạc ngân hàng (the bank notes). Ngày nay, có thể bạn dùng không những các đồng tiền kim loại hay tờ đôla mà chính phủ phát hành coi là tiền, mà cả những tờ séc được ký phát theo tài khoản được giữ ở các ngân hàng. Tiền là những vật khác nhau ở các thời điểm khác nhau — tuy vậy, nó luôn luôn quan trọng đối với dân chúng và đối với nền kinh tế.

Để hiểu được tác dụng của tiền đối với nền kinh tế, chúng ta phải hiểu một cách chính xác tiền là gì? Trong chương này chúng ta định nghĩa chính xác bằng cách xem xét các chức năng của tiền tệ và xem vì sao và bằng cách nào chúng thúc đẩy tính hiệu quả của nền kinh tế qua việc xét xem dạng của nó đã tiến triển như thế nào qua thời gian và xem tiền hiện nay được đo như thế nào.

Tiền là gì?

Do từ "tiền" (money) được dùng một cách tự nhiên trong các cuộc nói chuyện hàng ngày, nó có thể có nhiều nghĩa, nhưng đối với nhà kinh tế, nó có một nghĩa riêng. Để tránh nhầm lẫn, chúng ta phải làm sáng tỏ xem việc dùng từ "tiền" của nhà kinh tế khác như thế nào so với việc sử dụng theo thông lệ.

Các nhà kinh tế định nghĩa tiền (hoặc một cách tương tự, lượng tiền cung ứng) được coi là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán cho hàng hóa hoặc dịch vụ hoặc trong việc hoàn trả các món nợ. Đồng tiền (currency) là những tờ đôla giấy hay tiền kim loại, rõ ràng là phù hợp với định nghĩa vừa nêu, là một kiểu của tiền. Khi hầu hết dân chúng nói về "tiền" tức là họ đang nói về đồng tiền (tiền mặt). Ví dụ, nếu một người nào đó chặn bạn và quát "đưa tiền đây, hoặc là anh sẽ chết" bạn phải nhanh chóng đưa lại tất cả tiền của bạn có chứ không làm một cuộc thảo luận triết lý bằng cách hỏi "Anh nói tiền vậy chính xác nó là cái gì?".

Tiền được coi là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán cho hàng hóa hoặc dịch vụ hoặc trong việc hoàn trả các món nợ

Định nghĩa tiền (money) chỉ đơn thuần là đồng tiền thì quá hẹp với các nhà kinh tế. Do séc cũng được chấp nhận như tiền trả khi mua, nên các món gửi ở dạng tài khoản séc cũng được coi là tiền. Thường cần một định nghĩa rộng hơn của tiền bởi vì những khoản khác như séc du lịch hay tiền gửi tiết kiệm đôi khi có thể được dùng để trả cho hàng hóa hoặc có thể có tác dụng hữu hiệu như tiền nếu chúng có thể được chuyển đổi một cách nhanh chóng và dễ dàng thành tiền mặt hoặc thành món gửi ở dạng tài khoản séc. Như bạn có thể thấy, không có một định nghĩa đơn giản, chính xác của tiền hoặc lượng tiền cung ứng, ngay cả đối với những nhà kinh tế. Chúng ta sẽ thường xuyên đụng chạm đến vấn đề này xuyên suốt nghiên cứu của chúng ta về tiền và về hoạt động ngân hàng.

Gây rắc rối cho vấn đề hơn, từ tiền (money) thường được dùng một cách đồng nghĩa với của cải (wealth). Khi người ta nói "Joe chắc chắn là giàu có, anh ta có một lô khổng lồ tiền", có thể là họ muốn nói rằng Joe không chỉ có một khối đồng tiền lớn và số dư cao trong tài khoản séc của anh ta, mà rằng anh ta cũng có nhiều cổ phiếu, trái khoán, bốn xe hơi, ba ngôi nhà, và một thuyền buồm du lịch. Như vậy, trong khi đồng tiền (currency) là một định nghĩa quá chật hẹp của tiền (money), cách sử dụng phổ thông khác như thế này lại là quá rộng nghĩa. Các nhà kinh tế xác định một sự khác biệt giữa tiền (money) dưới dạng tiền mặt, tiền gửi không kỳ hạn và những khoản khác được dùng để mua, với của cải là tập hợp các vật sở hữu có chứa giá trị. Của cải (wealth) bao gồm không chỉ tiền (money) mà còn cả những gì là đối tượng để sở hữu (được gọi là tài sản có – asset), như trái khoán, cổ phiếu, tác phẩm nghệ thuật, đất, đồ đạc, xe hơi hoặc nhà cửa.

Mọi người cũng thường dùng từ "tiền" (money) để mô tả cái mà nhà kinh tế gọi là "thu nhập" (income) như trong câu "Sheila chắc sẽ là một món thần kỳ: cô ta có một việc làm tốt và kiếm được nhiều tiền (money)". Thu nhập (income) là lượng tiền đang kiếm được trong một đơn vị thời gian. Mặt khác, tiền (money) là một lượng tồn kho, nghĩa là nó là một lượng tiền xác định tại một thời điểm nhất định. Nếu ai đó bảo bạn rằng anh ta có một thu nhập 1000 đôla, bạn không thể nói được rằng anh ta kiếm được nhiều hay ít, nếu không biết rõ 1000 đôla này anh ta nhận được trong 1 năm, một tháng, thậm chí một ngày. Trường hợp khác, nếu ai đó bảo bạn rằng cô ta có 1000 đôla trong túi, bạn biết chính xác đó là bao nhiêu.

Để nhấn rõ thêm, cần luôn nghĩ rằng tiền (money) được thảo luận ở cuốn sách này là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán để lấy hàng hóa hay dịch vụ hoặc trong việc hoàn trả các món nợ, và "tiền" khác với "thu nhập" và "của cải".

Các chức năng của tiền

Dù tiền là vỏ sò, hoặc đá, hoặc vàng hoặc giấy trong nền kinh tế, nó có 3 chức năng hàng đầu: là một phương tiện để trao đổi, một đơn vị tính toán và một nơi trữ giá trị. Trong 3 chức năng này, chức năng là một phương tiện trao đổi chính là cái phân biệt tiền với những tài sản khác như cổ phiếu, trái khoán, hoặc nhà cửa.

► Phương tiện trao đổi

Trong hầu hết các giao dịch thị trường trong nền kinh tế của chúng ta, tiền trong dạng tiền mặt hoặc séc là một phương tiện trao đổi; có nghĩa là nó được dùng để thanh toán, lấy hàng hóa hoặc dịch vụ. Việc dùng tiền làm một phương tiện trao đổi giúp đẩy mạnh hiệu quả của nền kinh tế qua việc loại bỏ được nhiều thời gian dành cho việc đổi chác hàng hóa hay dịch vụ.

Chức năng quan trọng nhất của tiền là phương tiện trao đổi

Để biết vì sao, chúng ta hãy nhìn vào một nền kinh tế đổi chác, tức là một nền kinh tế không có tiền, trong đó hàng hóa hay dịch vụ được đổi trực tiếp lấy hàng hóa hay dịch vụ khác. Lấy trường hợp Ellen, giáo sư kinh tế chỉ biết làm duy nhất một việc: giảng các bài học kinh tế tuyệt vời. Trong một nền kinh tế đổi chác, nếu Ellen muốn ăn, cô phải tìm một nông gia, người này không chỉ làm ra lương thực mà còn phải là người muốn học về kinh tế. Như bạn có thể thấy, việc tìm kiếm này sẽ khó khăn và tốn thì giờ, và Ellen có thể phải tốn thêm nhiều thì giờ để đi tìm một nông gia “đói về kinh tế học” như cô định dạy. Thậm chí có thể là cô phải bỏ việc giảng bài để chính cô làm nghề nông. Ngay cả như thế, cô vẫn còn có thể bị đói đến chết.

Thời gian tiêu hao khi gắng sức để trao đổi hàng hóa và dịch vụ được gọi là một chi phí giao dịch. Trong một nền kinh tế đổi chác, các chi phí giao dịch là cao bởi vì người ta phải thỏa mãn "hai ý muốn trùng khớp": tức là họ phải tìm ai đó có hàng hóa hay dịch vụ mà họ muốn, và người đó cũng muốn hàng hóa hoặc dịch vụ mà họ chào mời.

Chúng ta hãy xem điều gì xảy ra nếu chúng ta đưa tiền tới thế giới của giáo sư kinh tế học Ellen. Ellen có thể dạy ai đó có ý định thanh toán tiền để nghe bài giảng của cô. Rồi sau đó, cô có thể tới bất cứ nông gia nào (cô có thể không cần đi giao thiệp trực tiếp với nông gia mà thay vào đó sẽ đi đến siêu thị) và mua thứ lương thực mà cô cần với số tiền mà cô đã được trả công. Vấn đề "hai ý muốn trùng khớp" đã được tránh khỏi, và Ellen tiết kiệm được nhiều thời gian mà cô có thể dùng để làm cái việc mà cô làm tốt nhất: dạy học.

Chúng ta thấy tiền thúc đẩy hiệu quả kinh tế qua việc loại bỏ được nhiều thời gian chi phí trao đổi hàng hóa và dịch vụ. Nó cũng thúc đẩy hiệu quả kinh tế qua việc cho phép người ta chuyên làm cái công việc mà người ta làm tốt nhất. Bởi vậy chúng ta thấy rằng tiền là một khoản mục cơ bản trong một nền kinh tế. Nó tác dụng như một thứ dầu mỡ bôi trơn, cho phép nền kinh tế chạy trơn tru hơn nhờ giảm thiểu chi phí giao dịch, từ đó khuyến khích chuyên môn hóa và phân công lao động.

Chúng ta thấy tiền thúc đẩy hiệu quả kinh tế qua việc loại bỏ được nhiều thời gian chi phí trao đổi hàng hóa và dịch vụ

Nhu cầu tiền mạnh đến mức hầu hết mọi xã hội, trừ những xã hội quá sơ khai, đã phát minh ra nó. Để một hàng hóa hoạt động được một cách hữu hiệu như tiền thì phải đạt được một số chuẩn mực:

♦ Nó phải được tạo ra hàng loạt một cách dễ dàng, làm dễ dàng cho việc xác định giá trị của nó.

♦ Nó phải được chấp nhận một cách rộng rãi.

♦ Nó phải có thể chia nhỏ được, nhờ đó dễ “đổi chác”.

♦ Nó phải dễ chuyên chở.

♦ Nó phải không bị hư hỏng một cách nhanh chóng.

Các dạng tiền thỏa mãn các chuẩn mực này đã có nhiều dạng khác thường qua lịch sử phát triển của nhân loại, đó là từ vỏ sò (chuỗi hạt) do người thổ dân châu Mỹ dùng, đến thuốc lá và rượu uýt-ki do những thực dân buổi đầu khi tìm ra châu Mỹ sử dụng, đến thuốc lá được dùng trong các trại tù binh chiến tranh trong Chiến tranh Thế giới thứ 2. Tính chất đa dạng của tiền được tạo ra từ xưa đến nay là một bằng chứng cho tính sáng tạo của loài người, tương tự như việc tạo ra công cụ và ngôn ngữ.

► Đơn vị đánh giá

Vai trò thứ 2 của tiền là làm đơn vị đánh giá; nghĩa là, nó được dùng để đo giá trị trong nền kinh tế. Chúng ta đo các giá trị của hàng hóa và dịch vụ bằng tiền giống y như chúng ta đo khối lượng bằng bảng (pounds) hoặc đo khoảng cách bằng dặm (miles).

Để thấy vì sao chức năng này là quan trọng, chúng ta hãy nhìn một lần nữa vào nền kinh tế đổi chác trong đó tiền không thực hiện chức năng này. Nếu nền kinh tế này chỉ có 3 mặt hàng, ví dụ các quả đào, các bài giảng về kinh tế và các buổi chiếu phim, thì chúng ta chỉ cần biết 3 giá để nói với chúng ta rằng phải làm thế nào để trao đổi thứ này với thứ khác: giá của những quả đào tính bằng những bài giảng kinh tế (nghĩa là, bạn phải trả bao nhiêu bài giảng kinh tế để lấy một quả đào), giá của những quả đào tính bằng các buổi chiếu phim và giá của những bài giảng kinh tế tính bằng các buổi chiếu phim.

Tiền còn được dùng để đo giá trị trong nền kinh tế

Nếu có 10 mặt hàng, chúng ta sẽ cần biết 45 giá để trao đổi một thứ hàng này với một thứ hàng khác; với 100 mặt hàng, chúng ta cần tới 4.950 giá; và với 1000 mặt hàng, cần 499.500 giá.

Hãy tưởng tượng sự khó khăn đến thế nào nếu đi mua sắm ở một siêu thị với 1000 mặt hàng khác nhau trên các giá đặt hàng của nó: khi quyết định hoặc là gà hay là cá rẻ hơn sẽ rất khó khăn nếu giá của một pao (= 450 g) gà được định bằng 4 pao bơ, trong khi một pao cá được định giá là 8 pao cà chua. Để chắc chắn rằng bạn có thể so sánh giá của tất cả các mặt hàng, bảng giá của mỗi một mặt hàng sẽ phải kẻ ra tới 999 giá khác nhau và thời gian dùng để đọc chúng sẽ đưa đến một chi phí giao dịch rất lớn.

Giải pháp cho vấn đề này là đưa tiền vào nền kinh tế và định giá bằng đơn vị tiền cho tất cả các mặt hàng, nhờ đó chúng ta có thể định giá các bài giảng kinh tế, những quả đào và các buổi chiếu phim bằng đôla. Nếu chỉ có 3 mặt hàng trong nền kinh tế thì điều này sẽ không có lợi ích lớn so với hệ thống đổi chác vì chúng ta vẫn còn cần 3 giá để tiến hành giao dịch. Mặt khác, với 10 mặt hàng, bây giờ chúng ta chỉ cần 10 giá; 100 mặt hàng, 100 giá; v.v... Tại siêu thị có 1000 mặt hàng, nay chỉ có 1000 giá để xem chứ không phải 499.500!

(1) Công thức cho chúng ta biết số giá cần khi có N mặt hàng giống như công thức tính số cặp khi có N phần tử. Đó là:

[N(N – 1)]/2

Ví dụ trong trường hợp có 10 mặt hàng, chúng ta sẽ cần:

[10(10 – 1)]/2 = 90/2 = 45

Bảng 2.1. Số lượng giá trong một nền kinh tế đổi chác ứng với số lượng giá trong một nền kinh tế dùng tiền

Chúng ta có thể thấy rằng việc dùng tiền làm một đơn vị đánh giá giảm được chi phí thời gian để giao dịch trong một nền kinh tế nhờ giảm số giá cần phải xem xét. Cái lợi của chức năng này của tiền tăng lên khi nền kinh tế trở nên phức tạp hơn, như thể hiện trong Bảng 2.1: với một số mặt hàng cho trước, so sánh số lượng giá đòi hỏi trong một nền kinh tế đổi chác đối lại với số lượng giá của một nền kinh tế tiền tệ.

► Nơi chứa giá trị

Tiền cũng tác dụng như một nơi chứa giá trị; nghĩa là một nơi chứa sức mua hàng qua thời gian. Một nơi chứa giá trị được dùng để tách thời gian từ lúc mà người ta nhận được thu nhập tới lúc người ta tiêu nó. Chức năng này của tiền là hữu ích vì hầu hết chúng ta không muốn chi tiêu thu nhập của mình ngay lập tức khi nhận được nó, mà muốn đợi đến khi chúng ta có thì giờ hoặc có ý muốn mua sắm.

Tiền không phải duy nhất là nơi chứa giá trị vì một tài sản bất kỳ, như tiền mặt, cổ phiếu, trái khoán, đất đai, nhà cửa, tác phẩm nghệ thuật hoặc đồ châu báu, đều là một phương tiện chứa của cải. Nhiều trong số những loại tài sản này có lợi hơn so với tiền xét về mặt chứa giá trị; chúng thường đem lại cho chủ nhân một lãi suất cao hơn tiền mang lại, giúp chủ nhân vượt qua những sự tăng cao về giá cả, và mang lại những công dụng ví dụ như làm một cái mái che trên đầu. Vậy nếu những tài sản này là nơi chứa đáng chuộng hơn cho các giá trị so với tiền, thì tại sao mọi người giữ tiền làm gì?

Câu giải đáp cho vấn đề này liên quan đến một khái niệm kinh tế quan trọng được gọi là tính lỏng (liquidity – khả năng dễ chuyển thành tiền mặt), hàm nghĩa là có sự tương đối dễ dàng và nhanh chóng, nhờ đó một tài sản có thể chuyển đổi thành một phương tiện trao đổi, và đây là một tính chất nổi bật đáng mong muốn. Tiền là tài sản có tính chất lỏng nhất bởi vì nó là phương tiện trao đổi; nghĩa là không giống những tài sản khác, nó không cần phải được chuyển thành thứ gì khác với mục đích để mua hàng. Những tài sản khác đòi hỏi chi phí giao dịch khi cần chuyển sang tiền. Ví dụ khi bạn bán nhà của bạn, bạn phải trả cho người môi giới một khoản (thường từ 6–7% giá bán), và nếu bạn lại cần tiền mặt ngay để trả cho một số hóa đơn khẩn cấp, có thể bạn buộc phải đặt giá thấp hơn để bán nhanh ngôi nhà.

Do tiền là tài sản có tính chất lỏng nhất, đó chính là lời giải đáp cho câu hỏi tại sao người ta có ý định giữ nó ngay cả khi nó không phải là nơi chứa giá trị một cách hấp dẫn nhất. Tiền là nơi chứa giá trị tốt đến thế nào thì tùy thuộc vào mức giá, do giá trị của nó được ấn định theo mức giá. Nếu các giá đều tăng gấp đôi chẳng hạn thì nghĩa là giá trị của tiền đã sụt một nửa; còn nếu các giá đều giảm đi một nửa thì nghĩa là giá trị tiền đã tăng lên gấp đôi. Trong một cuộc lạm phát, khi mức giá tăng lên nhanh chóng, tiền mất giá nhanh chóng và người ta sẽ bất đắc dĩ mới giữ của cải ở dạng này. Điều này hết sức đúng trong những thời kỳ lạm phát mạnh mẽ, được gọi là siêu lạm phát, trong đó tỉ lệ lạm phát vượt quá 50% mỗi tháng.

Một ví dụ về siêu lạm phát như thế đã xảy ra ở Đức sau Thế chiến I, với tỉ lệ lạm phát đôi khi vượt 1000% một tháng. Cuối kỳ siêu lạm phát vào năm 1923, mức giá đã tăng lên 30 tỉ lần mức đúng 2 năm trước đó. Số lượng tiền cần thiết để mua dù một món đồ tầm thường nhất cũng quá lố. Ví dụ, có câu chuyện xảy ra vào gần cuối cuộc lạm phát là một xe cút kít tiền mặt chỉ đủ mua một ổ bánh mì. Tiền mất giá trị nhanh đến mức công nhân được trả lương và được cho thời gian một vài lần trong ngày để tiêu tiền lương trước khi nó trở nên kém giá hơn nữa. Không ai muốn giữ tiền, và như vậy việc dùng tiền để thực hiện các giao dịch giảm đi, việc đổi chác dần dần ngự trị. Chi phí giao dịch đã tăng vọt lên, và như vậy chúng ta thấy sản lượng trong nền kinh tế tụt dốc nghiêm trọng.

Siêu lạm phát đã xảy ra ở Đức sau Thế chiến I

Hiểu tiền là gì và chức năng của tiền không chỉ giúp chúng ta lý giải những chuyển động của nền kinh tế, mà còn trang bị nền tảng tư duy tài chính vững chắc cho mỗi cá nhân. Nếu bạn muốn đào sâu hơn, hãy thử khám phá những cuốn sách hấp dẫn do Unibooks phát hành. 

Bạn có thể bắt đầu với “Đồng tiền vận hành ra sao? 5 bước hình thành tư duy tài chính cho trẻ” để gieo mầm kiến thức tài chính cho con em mình, hay “Đồng tiền vận hành ra sao? Bí mật tài chính dành cho lứa tuổi thanh thiếu niên” để đồng hành cùng các bạn trẻ trong giai đoạn quan trọng. Người trưởng thành chắc chắn sẽ tìm thấy nhiều điều bổ ích trong “Bạn kiếm tiền vì ai? Bản chất của đồng tiền và cách xã hội vận hành”, hoặc mở rộng tầm nhìn kinh tế qua Combo Lược sử kinh tế học lầy lội – Khủng hoảng dạy cho ta những gì?.

Click vào link để đọc thử và đặt mua ngay hôm nay để tự mình bước vào hành trình khám phá đồng tiền – cánh cửa dẫn đến hiểu biết, tự do và sức mạnh tài chính.

Unibooks.vn