Nguyên nhân của nghiện game là gì? Liệu việc chơi game có phải là một dạng nghiện tương tự như rượu bia hay chất kích thích hay không (như hội chứng "rối loạn khi chơi game trên internet" mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định vào năm 2018)?
Để hiểu được cơ chế khiến game gây nghiện cũng như giúp con điều tiết cảm xúc và cân bằng được việc chơi game với các hoạt động khác, cha mẹ cần phải hiểu được những nhu cầu quan trọng ẩn sâu sở thích chơi game của con, và cách các mạch trong não bộ đóng vai trò như thế nào trong việc khiến con yêu thích trò chơi điện tử đến vậy.
Dưới đây là một số nguyên nhân của việc nghiện game được phân tích dưới góc nhìn của thần kinh học.
Nguyên nhân 1: Dopamine - Hệ thống khen thưởng của não bộ (Reward Circuitry)
Khi nhắc đến nghiện, thuật ngữ đầu tiên mà bạn có thể nghe thấy là dopamine. Dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh giúp não bộ truyền tải thông tin. Dopamine được biết đến nhiều nhất với vai trò trong hệ thống khen thưởng và củng cố hành vi của não bộ.
Cảm giác thành công, chiến thắng, khoái cảm, tất cả đều được kích hoạt bởi dopamine được giải phóng trong vùng nhân não có tên là nhân accumbens (NAcc). Dopamine giúp định hình hành vi, vì bất cứ khi nào dopamine được giải phóng trong NAcc, chúng ta đều cảm thấy "vui vẻ" và có xu hướng lặp lại hành vi đó. Đây là một cơ chế sinh tồn được tiến hóa: nếu một thứ gì đó giúp gia tăng khả năng sinh tồn (như thực phẩm giàu năng lượng), chúng ta sẽ thấy thích thú và khao khát nó một lần nữa. Dopamine kiểm soát cả ba loại phản ứng này: thỏa mãn, củng cố hành vi và thèm muốn.
Nguyên nhân đầu tiên của chứng nghiện game chính là Dopamine
Tuy nhiên, trong thế giới ngày nay, tín hiệu này có thể bị trò chơi điện tử chiếm quyền kiểm soát. Các nhà thiết kế game đã tìm ra cách để kiểm soát công tắc dopamine của chúng ta, mang lại cảm giác vui. Dopamine không phải là kẻ thù, nó giúp chúng ta học hỏi và phát triển. Sự hài lòng khi thành công sau những thất bại, ví dụ như học chơi một bản nhạc, được điều chỉnh bởi dopamine. Những nhà thiết kế game đã điều chỉnh độ khó một cách tinh vi để tối ưu hóa sự giải phóng dopamine, từ đó củng cố hành vi và gia tăng ham muốn lên mức tối đa. Nghiên cứu cho thấy việc chơi game gây nghiện không chỉ vì niềm vui, mà còn vì chúng trì hoãn cảm giác vui sướng trong một thời gian dài, khiến chiến thắng cuối cùng trở nên tuyệt vời hơn.
Nguyên nhân 2: Cân bằng nội môi và Dung nạp sinh lý
Tuy nhiên, bộ não của chúng ta có xu hướng đạt đến trạng thái cân bằng tự nhiên (hay cân bằng nội môi - homeostasis). Vì lý do này, não có thể phát triển khả năng dung nạp sinh lý cho những kích thích quá mức.
Khi người chơi dành hàng giờ liên tục trong game, các thụ thể dopamine trong não bắt đầu giảm cường độ hoạt động xuống (giống như "giảm âm lượng" của tín hiệu dopamine). Ngay cả khi một lượng lớn dopamine được giải phóng, mức độ khoái cảm mà người chơi cảm nhận được cũng chỉ ở mức "bình thường".
Nguyên nhân thứ 2 là do cân bằng nội môi và dung nạp sinh lý
Vấn đề thực sự xuất hiện khi người chơi ngừng game và chuyển sang một hoạt động khác như đọc sách. Lúc này, não nhận được lượng dopamine "bình thường", nhưng do các thụ thể dopamine đã bị giảm bớt, tổng "âm lượng" dopamine mà chúng ta cảm nhận được là quá thấp. Bộ não trở nên ít nhạy cảm hơn với những thứ vui khác, khiến các hoạt động ngoài game trở nên kém hấp dẫn. Đây là hiện tượng dung nạp dopamine: người chơi cần thời gian để làm quen lại với những hoạt động khác và tìm thấy niềm vui từ đó.
Nguyên nhân 3: Hạch hạnh nhân (Amygdala) và Cơ chế đối phó
Nếu việc chơi game không còn thực sự vui vẻ, tại sao con vẫn cứ chơi mãi? Trò chơi điện tử gây nghiện không chỉ mang lại cảm xúc tích cực, mà còn giúp tạm biến cảm xúc tiêu cực. Mọi chất gây nghiện đều có hai đặc điểm: đem lại sự thỏa mãn và giúp quên đi nỗi đau.
Hạch hạnh nhân đóng vai trò quan trọng trong hệ limbic - phần não bộ sản sinh ra cảm xúc sinh tồn như sợ hãi và lo âu. Trong thế giới hiện đại, những cảm xúc căng thẳng (áp lực học tập, mạng xã hội, lo lắng kéo dài) có xu hướng bị kích hoạt liên tục.
Nguyên nhân thứ ba là do Hạch hạnh nhân (Amygdala)
Các nghiên cứu khoa học thần kinh cho thấy trò chơi điện tử có thể ức chế hoạt động của hạch hạnh nhân, giúp người chơi tạm thời giải tỏa căng thẳng. Về cơ bản, game trở thành một cơ chế đối phó "hiệu quả". Hành vi chơi game càng giúp ức chế hạch hạnh nhân bao nhiêu, con bạn càng tìm đến game làm chỗ dựa bấy nhiêu.
Tệ hơn nữa, một khi con đã dùng game để kiểm soát cảm xúc, khả năng đối mặt với cảm xúc tiêu cực mà không cần game sẽ dần suy giảm.
Nguyên nhân 4: Thùy trán (Frontal Lobe) và Hồi hải mã (Hippocampus)
Thùy trán là khu vực chịu trách nhiệm cho sự trưởng thành, kiểm soát bản thân, trì hoãn sự hài lòng và điều chỉnh cảm xúc (kiểm soát hạch hạnh nhân).
Vấn đề là trò chơi điện tử quá hấp dẫn, khiến não bộ không cần phải ép tập trung, làm khả năng tập trung của thùy trán dần suy yếu. Nếu chơi game quá nhiều để tiêu diệt cảm xúc, con không còn phát triển thùy trán, và đang tạm dừng phát triển sự trưởng thành của mình. Các game thủ có xu hướng có thùy trán kém phát triển hơn so với người không chơi.
Trò chơi điện tử quá hấp dẫn, khiến não bộ không cần phải ép tập trung, làm khả năng tập trung của thùy trán dần suy yếu
Hồi hải mã là nơi hình thành và lưu trữ ký ức, đồng thời là trung tâm của việc học tập. Hồi hải mã kết nối chặt chẽ với hạch hạnh nhân. Khi game ức chế hạch hạnh nhân, nó cũng kìm hãm khả năng của hạch hạnh nhân kết nối tới hồi hải mã. Điều này khiến người chơi game khó học hỏi từ sai lầm của mình, vì trải nghiệm tiêu cực (thất bại, điểm kém) không còn được "viết lại" trong bộ nhớ dài hạn một cách hiệu quả.
Chu kỳ tiêu cực cứ tiếp tục: game ức chế cảm xúc tiêu cực và làm gián đoạn hệ thống học tập, nhưng đồng thời lại kích hoạt giải phóng dopamine khiến người chơi cảm thấy vui. Con không tiếp thu được bài học và tiếp tục chơi game vì bộ não đã bị "nghiện dopamine", đồng thời các mạch trong não đã bị công nghệ phá vỡ và "chiếm đoạt".
Tóm lại, nguyên nhân của nghiện game là kết quả của một chu kỳ thần kinh phức tạp, nơi công nghệ đã tìm cách chiếm đoạt các cơ chế sinh tồn cơ bản của não bộ. Trò chơi điện tử khai thác dopamine để tạo cảm giác thỏa mãn và thèm muốn, đồng thời làm tê liệt hạch hạnh nhân để trấn áp cảm xúc tiêu cực, biến game thành một cơ chế đối phó "hiệu quả" nhưng phá hoại. Hệ quả là khả năng học hỏi từ sai lầm (Hồi hải mã) bị gián đoạn và sự trưởng thành (Thùy trán) bị trì hoãn.
Việc phụ huynh cần làm lúc này không phải là cấm đoán, mà là cung cấp cho con những công cụ và phương pháp đúng đắn để con có thể điều tiết cảm xúc, xây dựng lại thùy trán và tìm lại niềm vui trong thế giới thực.
Cuốn sách Phương pháp giúp con biết cách cân bằng game và cuộc sống sẽ giúp các bậc phụ huynh khám phá sâu hơn những phương pháp hành động cụ thể, từ việc thiết lập ranh giới, khôi phục hệ thống khen thưởng tự nhiên của não bộ, đến việc chữa lành các mạch cảm xúc đã bị tổn thương để trẻ có thể cai nghiện game và quay trở lại cuộc sống bình thường.
Link đọc thử sách: https://drive.google.com/file/d/1DlMu6Y3Q0w31hE5wFM35drKJnd9guDsx/view?usp=sharing
Tìm hiểu chi tiết và đặt mua sách ngay hôm nay để bắt đầu hành trình hỗ trợ con bạn!
