Khoảnh khắc Minsky – cú trượt chân huyền thoại của thị trường, nơi mọi thứ đang ngon lành bỗng chuyển màu… xanh lè tài khoản. Ở đây, chúng ta sẽ soi hiện tượng ấy qua một “lăng kính siêu lầy lội”: từ ngôi làng nuôi gà của anh Hai Cẩu, ngân hàng mở cửa cho vay “mỗi ngày một chút vui”, cho tới lúc cả làng ôm trứng, giá lao dốc, và tín dụng bị siết cổ áo.
Nghe ghê gớm vậy thôi chứ công thức cực đơn giản: kinh tế đi qua ba nấc thang phòng ngừa rủi ro – đầu cơ – Ponzi; càng leo cao, chân càng chênh vênh. Khi mọi người chỉ còn đủ sức trả lãi chứ không trả nổi gốc, rồi vay mới để đắp nợ cũ - búp! - đó là lúc chiếc đồng hồ Minsky reo.
Bài viết dưới đây sẽ kể bạn nghe trọn bộ phim về Khoảnh khắc Minsky. Sẵn sàng chưa? Vào xe, cài dây, khúc cua Minsky ở ngay phía trước!
I. Quy luật chu kỳ và khủng hoảng kinh tế
Nền kinh tế của xã hội loài người có quy luật: Khi nền kinh tế đạt đến đỉnh cao của sự thịnh vượng, đó có thể là dấu hiệu của một cuộc suy thoái sắp xảy ra.
Người ta gọi hiện tượng suy thoái kinh tế mang tính chu kỳ này là: Khủng hoảng kinh tế.
Khủng hoảng kinh tế là hiện tượng suy thoái kinh tế mang tính chu kỳ
Và suy thoái kinh tế thường do khủng hoảng tài chính gây ra.
Muốn nói về khủng hoảng, trước tiên phải bàn về một vấn đề:
1. Quy luật kinh tế là gì?
Trước hết, xin giới thiệu một tay lái lão làng...
Khoảnh khắc Minsky
Nghe thấy cụm từ này, bạn đừng vội nghĩ về ý nghĩa của nó, phản ứng đầu tiên trong đầu bạn nên là: Khủng hoảng tài chính sắp đến rồi!
2. “Giả thuyết bất ổn tài chính” của Hyman Minsky
Một nhà kinh tế học sống tại Mỹ phát hiện ra rằng nền kinh tế có tính chu kỳ, khủng hoảng tài chính xảy ra thường xuyên, nguyên nhân có thể do sự bất ổn tài chính.
Ông ấy tên là Hyman Minsky, người đưa ra “Giả thuyết bất ổn tài chính”.
Hyman Minsky là người đưa ra “Giả thuyết bất ổn tài chính”
Nói đơn giản thì, nền kinh tế càng phát triển, con người càng dám vay tiền để đầu tư. Đến khi họ “chơi quá tay”, vay nhiều đến mức không thể trả nổi, khủng hoảng tài chính ập đến và khủng hoảng kinh tế cũng lan tỏa đến gần.
II. Khoảnh khắc Minsky là gì?
Khi nền kinh tế khó khăn lắm mới hồi phục bình thường, mọi người lại tiếp tục vay tiền để đầu tư, quá trình này giống như tàu lượn siêu tốc, cứ lên xuống lặp đi lặp lại.
Thời điểm nền kinh tế chuyển từ tốt sang xấu chính là Khoảnh khắc Minsky.
Các chu kỳ kinh tế có thể lớn hoặc nhỏ, nhiều chu kỳ nhỏ hợp thành một chu kỳ lớn, khoảnh khắc Minsky chính là điểm ngoặt của một chu kỳ lớn.
Vậy vấn đề đặt ra là: Nền kinh tế đã đi đến giai đoạn này như thế nào?
III. Ba trạng thái tài chính trong chu kỳ Minsky
Nền kinh tế muốn bùng nổ mạnh mẽ, không thể thiếu ba “ngọn lửa” này:
- Tài chính phòng ngừa rủi ro
- Tài chính đầu cơ
- Tài chính Ponzi
Bạn có thể hiểu đơn giản tài chính là “đi vay tiền”, vậy ba giai đoạn này có ý nghĩa là gì?
Giả sử nền kinh tế xã hội chỉ có quy mô là một ngôi làng, câu chuyện sẽ diễn biến như sau:
► Giai đoạn 1: Tài chính phòng ngừa rủi ro
Ngân hàng cho bạn vay tiền nhưng có một số điều kiện đi kèm, họ phải xem bạn có đáp ứng yêu cầu hay không.
Hành vi “ngân hàng tin rằng bạn có khả năng trả nợ trong tương lai, nên cho bạn vay tiền ngay lúc này” gọi là tín dụng, giúp bạn có tiền tiêu ngay lập tức. Nó cũng là yếu tố then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Tài chính phòng ngừa rủi ro đã châm ngòi cho ngọn lửa đầu tiên, giúp nền kinh tế cất cánh
Tại sao nó lại là yếu tố then chốt?
Ví dụ, Hai Cẩu – một anh thanh niên có chí lớn trong làng – đang muốn mở một trang trại nuôi gà, nhưng anh ta không đủ tiền khởi nghiệp nên đến ngân hàng vay vốn.
Hai Cẩu cầm tiền đi khắp làng mua sắm, mua thóc của anh Ba, mua rau của cậu Tư... Tiền nhanh chóng chảy vào thị trường và được người khác kiếm về.
Khi mọi người kiếm được tiền, điều kiện kinh tế tốt hơn, ngân hàng tất nhiên càng sẵn lòng cho vay.
Như vậy, trong tay mọi người có nhiều tiền hơn. Có tiền để làm gì? Tiêu thôi!
Nghe nói hàng này có gà ngon!
Gà ngon, gà ngon, vị ngon trên từng ngón tay!
Đời sống thực tế có rất nhiều giao dịch như vậy. Mọi người vay nhiều, kiếm nhiều, tiêu nhiều, thị trường nhờ đó mà hình thành một vòng tuần hoàn lành mạnh.
Đây chính là biểu hiện của tăng trưởng kinh tế.
Cuối cùng, nhóm Hai Cẩu, anh Ba, cậu Tư... trả cả gốc lẫn lãi cho ngân hàng, ai cũng kiếm lời, nền kinh tế vận hành bình thường, cả làng đều vui.
Tình huống vay tiền như của Hai Câu được gọi là: Tài chính phòng ngừa rủi ro
Tài chính phòng ngừa rủi ro đã châm ngòi cho ngọn lửa đầu tiên, giúp nền kinh tế cất cánh. Hãy nhớ đặc điểm quan trọng nhất của nó:
Có thể trả cả gốc lẫn lãi!
Tài chính phòng ngừa rủi ro diễn ra trong giai đoạn đầu của tăng trưởng kinh tế.
► Giai đoạn 2: Tài chính đầu cơ
Với nền kinh tế tốt như vậy, Hai Cẩu bắt đầu nảy ra ý định vay nhiều hơn để mở chuỗi trang trại gà.
Nhưng nuôi gà tốn nhiều thời gian, tiền bỏ vào chưa thể thu về ngay. Vì thế, Hai Cẩu bàn bạc với ngân hàng: Trước mắt chỉ trả lãi, sau này mới trả gốc, đồng thời sẽ thế chấp trang trại gà cho ngân hàng.
“Tôi đã nghiên cứu kỹ rồi, bây giờ cả xã hội đều ăn gà, và đầu tư này chắc chắn có lãi!”
Ngân hàng cũng thấy tiềm năng, tin rằng Hai Cẩu chắc chắn trả được nợ liền đồng ý cho vay.
Đặc điểm quan trọng nhất của Tài chính đầu cơ: Chỉ có khả năng trả tiền lãi!
Hai bên gật đầu nhất trí, Hai Cẩu vay được nhiều tiền hơn, lập tức mở hàng loạt trang trại.
Vay nhiều tất phải trả nhiều. Theo thỏa thuận với ngân hàng, Hai Cẩu chỉ cần trả lãi cho ngân hàng trước.
“Tiền lãi hôm nay đây!”
Ngân hàng ngồi yên hưởng lãi, vô cùng phấn khởi. Họ nhanh chóng nảy ra một ý tưởng táo bạo: Cho vay nhiều hơn = Kiếm tiền nhiều hơn!
Thế là ngân hàng “mở cửa”, quyết định nới lỏng điều kiện vay:
- Điều kiện trước đây của anh → chỉ vay được từng này.
- Giờ điều kiện không đổi → nhưng vay được nhiều hơn!
Hành vi “ngân hàng hạ tiêu chuẩn, cho vay dễ dàng hơn” được gọi là mở rộng tín dụng.
Trong thực tế, rất nhiều người như Hai Cẩu. Lợi nhuận cao nhưng rủi ro cũng lớn. Kiểu vay mạo hiểm giống như đầu cơ này được gọi là tài chính đầu cơ.
Hãy nhớ đặc điểm quan trọng nhất của nó: Chỉ có khả năng trả tiền lãi!
Tài chính đầu cơ diễn ra trong giai đoạn giữa của tăng trưởng kinh tế.
► Giai đoạn 3: Tài chính Ponzi
Kinh tế phát triển đến giai đoạn này, ai cũng tự tin mù quáng, mạnh tay vay tiền đầu tư, thấy cái gì có lãi là đổ tiền vào.
Chẳng hạn như mọi người ồ ạt đua nhau mở trang trại gà. Khi đám đông cùng lao vào một lĩnh vực, rắc rối rất dễ ập đến.
Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu quá nhiều người nuôi gà?
Ví dụ, muốn nuôi gà phải mua trứng để ấp con. Khi quá nhiều người cùng đi mua trứng, giá trứng sẽ tăng lên.
Nhu cầu tăng cao → Nguồn cung chưa kịp thay đổi → Giá trứng có thể tăng
Thông thường, khi hàng hóa cung không đủ cầu, giá sẽ tăng.
Tương tự, các mặt hàng liên quan đến chăn nuôi gà cũng tăng giá do có quá nhiều người muốn mua.
Kết quả là chi phí nuôi gà tăng lên, trong thời gian ngắn Hai Cẩu không kiếm lại được tiền, ngay cả lãi cũng không trả được.
Vậy phải làm sao?
Lúc này, Hai Cẩu mới nảy ra một ý tưởng: Mượn tiền để trả nợ, chờ khi bán gà kiếm được tiền rồi sẽ trả lại tất cả.
“Cảm ơn cậu Năm, có dịp mời cậu ghé ăn gà nha!”
Trong thực tế, có rất nhiều Hai Cẩu và cậu Năm như vậy.
Họ vay qua vay lại, thời gian trôi qua, rất nhiều người nợ nần chồng chất.
Bề ngoài, nền kinh tế trông có vẻ tốt, ai cũng có tiền, nhưng đều là tiền đi vay.
Vậy nếu không trả được nợ thì sao? Quá nhiều rủi ro!
Một khi tình trạng này xảy ra, nền kinh tế đã chạm đỉnh.
Việc đào chỗ này để lấp chỗ kia, vay nợ để trả nợ giống hệt như mô hình lừa đảo Ponzi, nên được gọi là tài chính Ponzi.
Bản chất của Tài chính Ponzi là đào chỗ này để lấp chỗ kia, vay nợ để trả nợ
Hãy nhớ đặc điểm quan trọng nhất của nó: Không có khả năng trả cả vốn lẫn lãi!
Tài chính Ponzi diễn ra trong giai đoạn cuối của tăng trưởng kinh tế.
Nhìn lại ba giai đoạn này, tất cả đều liên quan đến vốn và lãi.
Chúng ta hãy tổng kết một điểm quan trọng:
Ba loại hình tài chính này chính là ba giai đoạn từ thấp đến cao của chu kỳ kinh tế.
♦ Đặc điểm chính của chúng chính là:
- Tài chính phòng ngừa rủi ro → Trả được cả gốc lẫn lãi.
- Tài chính đầu cơ → Chỉ đủ trả lãi.
- Tài chính Ponzi → Không trả được gì, phải vay nợ mới để trả nợ cũ.
Nếu bạn quan sát tình hình kinh tế của xã hội bản thân và đối chiếu với sơ đồ dưới đây, bạn sẽ biết nền kinh tế đang ở đâu.
Tiếp theo, sau giai đoạn tài chính Ponzi, nền kinh tế sẽ đến bước ngoặt này:
IV. Điều gì sẽ đến sau Khoảnh khắc Minsky
Khi khoảnh khắc này xuất hiện, khủng hoảng tài chính sẽ xảy ra, chính xác hơn cả dự báo thời tiết.
Vậy tại sao nền kinh tế đang vận hành bình thường, lại đột ngột lao dốc?
Thực chất, Hai Cẩu và mọi người cuối cùng đều không kiếm lại được tiền!
Hãy suy nghĩ kỹ xem: Khi ai cũng đổ xô nuôi gà, thị trường sẽ có một lượng gà khổng lồ, điều này dễ gây ra vấn đề:
- Nhu cầu không đổi
- Nguồn cung tăng mạnh
- Giá gà giảm
Rõ ràng, khi cung vượt cầu, giá hàng hóa có thể giảm xuống.
Gà rẻ đi, người nuôi gà càng khó thu hồi vốn, số tiền vay trước đây lỗ nặng và chắc chắn không đủ trả nợ.
Lúc này, ngân hàng bắt đầu hạn chế cho vay, thậm chí ngừng cho vay.
Hành động này được gọi là thắt chặt tín dụng.
Mọi người mất hết tiền, cũng không vay được tiền, dẫn đến giảm chi tiêu, từ đó hình thành vòng xoáy suy thoái
Mọi người mất hết tiền, cũng không vay được tiền, dẫn đến giảm chi tiêu, từ đó hình thành vòng xoáy suy thoái.
Đây chính là biểu hiện của suy thoái kinh tế.
Dần dần, trên thị trường có thể xuất hiện hai tình huống:
- Người dân nghèo đến mức không có tiền tiêu, kinh tế ngày càng suy thoái.
- Ngân hàng bị rút tiền hàng loạt, thậm chí dẫn đến phá sản.
Thua lỗ lan truyền như dịch bệnh, gây ra hàng loạt phản ứng dây chuyền: công ty phá sản, nhân viên thất nghiệp, thị trường chứng khoán sụp đổ, kinh tế suy thoái...
Khủng hoảng tài chính chính là như vậy.
Bạn thấy câu chuyện về Khoảnh khắc Minsky được kể theo lối "lầy lội" ở trên có dễ hiểu và thú vị không? Nếu bạn muốn nghe tiếp các câu chuyện khủng hoảng kinh tế khác cũng với lăng kính như trên thì hãy đọc ngay bộ sách "Lược sử kinh tế học lầy lội – Khủng hoảng dạy cho ta những gì?" của Unibooks.
Trong cuốn sách này, những khái niệm tưởng chừng khô khan như bong bóng tài sản, khủng hoảng tín dụng, hay cú sập phố Wall… đều được “chế biến” lại bằng giọng văn dí dỏm, hình minh họa hài hước và những ví dụ đời thường như… nuôi gà, mua thóc, mở cửa hàng. Nhờ vậy, thay vì phải nhíu mày đọc lý thuyết, bạn sẽ thấy mình như đang xem một bộ truyện tranh kinh tế, vừa cười vừa gật gù “à, thì ra là thế!”.
Đây không chỉ là một cuốn sách giải trí, mà còn là chiếc “kính hiển vi” giúp bạn soi rõ quy luật thăng trầm của nền kinh tế, hiểu vì sao khủng hoảng lặp đi lặp lại, và quan trọng hơn: rút ra bài học để không “đi vào vết xe đổ”.
>>> Link đọc thử sách: https://drive.google.com/file/d/1qGICT_78lUknmURsC8R8ECkjORcjQWER/view?usp=sharing
