Bong bóng Mississippi, một trong những sự kiện kinh tế đầy sóng gió, không chỉ là câu chuyện về sự hưng thịnh giả tạo, mà còn là những màn kịch về sự lừa đảo và những quyết định kinh tế sai lầm.
Vậy Mississippi thực sự là đâu, và tại sao sự kiện Bong bóng Mississippi này lại là bài học đắt giá cho nền kinh tế toàn cầu? Cùng tìm hiểu qua lối kể chuyện "siêu lầy lội" trong bài viết này!
Nguồn gốc sâu sa của Bong bóng Mississippi
Phần trước chúng ta đã nói về Bong bóng hoa Tulip và Bong bóng Biển Nam. Trong hai cuộc khủng hoảng này, con người đã chứng minh bằng hành động thực tế rằng:
Riêng về năng lực “tự hủy diệt", anh bạn cứ tin tưởng ở chúng tôi.
Gần như cùng lúc với bong bóng Biển Nam ở Anh, kẻ thù lâu năm của họ là Pháp cũng dính phải một vố lớn: Bong bóng Mississippi
Trước hết, Mississippi ở đâu? Ở Mỹ. Nhưng vào thời điểm đó, sông Mississippi là thuộc địa của Pháp, vì vậy Pháp mới là nhân vật chính của bong bóng lần này.
Mississipi là thuộc địa của Pháp
1. Vị vua không đáng tin cậy
Tóm tắt tình hình trước đó: Ở chương trước, chúng ta đã nói về việc vua Tây Ban Nha không có người nối dõi, vì vậy Louis XIV của Pháp đã gửi một đứa cháu đến đó để lên ngôi, dẫn đến cuộc hỗn chiến ở châu Âu và bong bóng Biển Nam.
|
Vua Pháp Louis XIV, còn được gọi là "gương mặt đại diện cho sự không đáng tin của châu Âu".
Câu chuyện của chương này bắt đầu từ ông ta…
Người ta nói rằng Louis XIV có hai khí chất điển hình của tầng lớp quý tộc thượng đẳng:
Thứ nhất, thích đánh nhau.
Từ Vua Tây Ban Nha ta có thể thấy, ước mơ của ông ta chính là khiến cả châu Âu phải khuất phục trước mình.
Để thực hiện giấc mộng bá chủ châu Âu, Louis XIV chăm chăm phát động các cuộc chiến tranh, danh sách đối thủ của ông gồm: Tây Ban Nha, Hà Lan, Đức, Anh….
Nước tiếp theo!
Đây chính là bốn cuộc chiến lớn trong đời Louis XIV và cơ bản ông đều giành chiến thắng. Nước Pháp nhờ đó trở thành người “cầm đầu” châu Âu lúc bấy giờ.
Vua Louis XIV (ảnh minh họa)
Thứ hai, thích phung phí.
Cuộc sống của Louis XIV xa hoa đến mức nào?
Ăn uống xả láng, cung điện xa hoa hết mức có thể, ngày nào cũng tổ chức tiệc tùng linh đình với giới quý tộc…
Ta chỉ sống một lần trên đời. Suy nghĩ làm chi em ơi!
Cung điện Versailles nổi tiếng chính là do ông xây dựng. Giờ đây nơi này trở thành điểm du lịch nổi tiếng của châu Âu.
Người ta nói rằng ông cũng phát minh ra giày cao gót. Trang phục tiêu chuẩn của ông mỗi khi ra ngoài gồm: tóc giả, nước hoa, tất lụa, đi đầu trong ngành thời trang ở Paris.
Đàn ông không chịu chi, phụ nữ không yêu!
Bây giờ, bạn đã hiểu vì sao nói khí chất của ông ta chỉ có ở những quý tộc thượng đẳng rồi chứ? Muốn sống như vậy thì…
Phải đốt rất nhiều tiền!
Thứ anh đây đốt không phải là tiền, mà là khí chất!
Suy cho cùng, ông ta là vua, cả đất nước thuộc về ông ta, “đốt” ít tiền thì đã sao nào?
Nhưng vấn đề là: ông Louis sống quá lâu, tổng thời gian tại vị lên đến 72 năm, hơn nữa lại rất giỏi đánh nhau, vì thế “giang hồ” gọi ông là: Vua Mặt Trời
Trong mấy chục năm đó, dù thành tích chiến đấu xuất sắc, đưa Pháp trở thành cường quốc số một châu Âu, nhưng ngân khố quốc gia cũng bị ông ta vung tay tiêu sạch. Đến lúc này mọi người mới nhận ra:
Vua của các nước khác cùng lắm là lấy lương xong tiêu sạch trong tháng, còn ông Vua Mặt Trời này thì…
Tiêu sạch tiền lương ngay trong ngày!
Quốc gia hết tiền thì phải làm sao?
Công thức quen thuộc, hương vị quen thuộc: đi vay từ người dân.
Nói theo cách chuyên nghiệp hơn là…
Phát hành trái phiếu Chính phủ!
Vay ít không?
Ô kê!
Nhưng phát hành trái phiếu, thu thuế nặng, chẳng bao lâu lại gặp vấn đề: người dân không có tiền, không dám chi tiêu.
Ông anh mua ba lạng nhé!
Thôi thôi, hết tiền rồi!
Trên thị trường không có tiền, làm sao bán được hàng hóa?
Làm sao trả lương? Kinh tế Pháp làm sao phát triển được?
Không có tiền lưu thông, sức mua giảm, giá cả đi xuống - hiện tượng này gọi là giảm phát.
Lúc này, người dân Pháp không chịu nổi nữa, ngày nào cũng kêu gào đòi Chính phủ trả tiền, nếu không sẽ làm loạn.
Nhưng Louis XIV là chủ nợ của bạn, bạn nói chuyện gì cũng được, nhưng đừng nói chuyện trả nợ với ông ta!
Không đời nào!
Vậy nên, vấn đề đặt trước mặt Louis XIV lúc này là:
Làm sao để trả nợ quốc gia đây?
Đau đầu quá!
Louis XIV gãi gãi bộ tóc giả, đột nhiên lóe lên một ý tưởng đỉnh cao:
Nghĩ ra rồi!
Nhưng, ông ta qua đời…
Ông ta qua đời thật…
Năm 1715, Louis XIV qua đời, để lại một khoản nợ kếch xù cho nước Pháp.
Bạn thấy đấy, ông Louis này có lẽ là chúa chổm điển hình đầu tiên trong lịch sử!
2. Nhà kinh tế học không đáng tin
Trước khi chết, Louis XIV nhìn quanh, phát hiện con cháu đều không ai sống lâu hơn mình, cuối cùng chỉ còn lại một đứa chắt trai duy nhất.
Chắt trai à, cái ngai vàng của ta để lại cho con đấy!
Bố của ông nội là một tay lươn lẹo!
Đứa chắt này chính là Louis XV, lúc đó mới năm tuổi, đang học mẫu giáo.
Trẻ con mẫu giáo, đến tự đi vệ sinh còn cần hỗ trợ, sao có thể cai quản một đất nước lớn như vậy? Thế nên cần một người quản gia cao cấp…
Hoàng tử, ăn cánh gà nướng không?
Công tước xứ Orléans, được cho là cháu của Louis XIV, trở thành người nhiếp chính.
Đã chiếm nhà xí thì phải đi vệ sinh, vậy nên vấn đề trả nợ của chính phủ liền chuyển giao dần sang cho nhiếp chính.
Ông này cũng làm việc ngày đêm tìm cách như in thêm tiền giấy, cắt giảm chi phí quân sự…
Nhưng cũng vô ích.
Mặc dù năng lực chuyên môn của ông ấy có vẻ không ổn, nhưng quan hệ xã hội lại rộng, được mệnh danh là “bậc thầy xã giao của Versailles”. Ông ấy mời một người về trợ giúp…
Thần bài châu Âu John Law, nghề chính là cờ bạc, nghề phụ là nghiên cứu kinh tế học.
Ông chú John bắt đầu "bắt mạch" cho nền kinh tế của nước Pháp:
Chính phủ không có tiền trả nợ quốc gia ư?
Ai dà, chuyện nhỏ!
Sau đó, ông đưa ra một toa thuốc:
Mở ngân hàng.
Vào thời đó, người Pháp dùng tiền vàng và bạc, nhưng tài nguyên vàng bạc trên trái đất có hạn, không phải cứ muốn là có.
Vậy có loại tiền nào muốn có là có không?
Dùng tiền giấy đi!
Chỉ cần bật máy in tiền, muốn bao nhiêu có bấy nhiêu!
Thế là chính phủ Pháp ủng hộ chú John, thành lập Ngân hàng Tổng hợp, tương đương với một Ngân hàng Trung ương, chuyên phụ trách in tiền giấy.
Nhưng vấn đề là: tiền vàng bạc đã dùng mấy đời rồi, ông nói dùng tiền giấy là dùng tiền giấy sao?
Vấn đề này chú John đã nghĩ đến từ lâu, nên đưa ra phương án giải quyết ngay lập tức.
Hãy để Công tước xứ Orléans ra thông báo chính thức, tuyên bố từ nay về sau đóng thuế phải dùng tiền giấy.
Phải đóng bằng tiền giấy mới được nhé!
Ngoài ra, Ngân hàng Tổng hợp còn trấn an người dân: chỉ cần quốc gia không sụp đổ, cứ mang tiền giấy đến, bất cứ lúc nào cũng đổi được vàng.
Quốc gia có sụp đổ không?
Không!
Mấy thao tác này nói trắng ra là lấy uy tín quốc gia ra bảo đảm, để mọi người tin vào giá trị của tiền giấy.
Người dân suy nghĩ, quốc gia đã đứng ra bảo đảm, chỉ cần dùng tiền giấy là mua được hàng hóa. Vậy nên họ vui vẻ lựa chọn, tiền giấy bắt đầu lưu thông.
Ba cân nhé?
Cho hẳn chục cân đi!
Người dân chấp nhận tiền giấy, những việc còn lại đều dễ giải quyết. Thiếu tiền thì in thêm, chính phủ làm cơ sở hạ tầng, cho vay và tiền sẽ chảy vào thị trường.
Nhưng không ngờ rằng, chính phủ Pháp lại bắt đầu làm bậy.
Họ lấy vàng đổi từ tiền giấy để trả nợ nước ngoài và phần còn lại tiêu xài hoang phí!
Chính là cảm giác này, quá tuyệt vời!
Theo cách trên, toa thuốc này có một lỗ hổng rõ ràng:
In nhiều tiền giấy như vậy, nhưng ngân khố không có vàng.
Lỡ người dân đến đổi vàng, làm sao đây?
Chú John cười nhẹ, lại kê đơn thuốc mới:
Mở công ty.
Vàng không đủ, vậy việc cấp bách nhất là kiếm vàng!
Nhưng Pháp không có mỏ, vậy nên chú John nhắm đến Bắc Mỹ xa xôi.
Khu vực này lúc đó là thuộc địa của Pháp, nghe nói khắp nơi đều là mỏ vàng và các khoáng sản khác, ai đến cũng đều có thể trở thành chủ nhân của mỏ.
Chú John mở một công ty chuyên làm ăn tại Bắc Mỹ, đó chính là công ty huyền thoại: Công ty Mississippi
Đồng thời, Chính phủ phối hợp tuyên bố công ty này có đặc quyền, chỉ có họ mới được đến Bắc Mỹ. Sau đó, chú John bắt đầu “thao túng tâm lý” người dân:
Ở châu Mỹ, cầm miếng gương nhỏ là đổi được cả đống vàng, ai cũng biết.
Yên tâm dùng tiền giấy đi, vàng nhiều lắm!
Cuối cùng, mọi người cũng có thể tạm gác lo âu, tin tưởng Chính phủ, tin tưởng công ty, tin tưởng tiền giấy, cuộc sống tạm thời trở nên tươi đẹp.
Nếu câu chuyện dừng lại ở đây, John mở ngân hàng, mở công ty, giữ vững nền kinh tế Pháp, đây sẽ là một cái kết trọn vẹn.
Nhưng lịch sử một lần nữa chứng minh: Mỗi "tay lái” từng là "thần bài”, đều có thể chèo lái lịch sử đâm sầm vào một vụ tai nạn!
3. Bong bóng vỡ tan, cuốn trôi tất cả
Nếu bạn nghĩ rằng chú John mở công ty chỉ để kiếm chút vàng, bạn quá ngây thơ rồi!
Phải biết rằng, mục đích thực sự của chú John khi ra trận chính là:
Trả nợ quốc gia.
Vậy nên, điều đầu tiên ông ta làm không phải là kinh doanh, mà là phát hành cổ phiếu, hơn nữa còn cho phép dùng trái phiếu để đổi lấy cổ phiếu.
Tiếng hộ này vừa vang lên, những ai có trái phiếu đều kéo đến đổi cổ phiếu, chẳng mấy chốc cổ phiếu đã được bán hết.
Mọi người đều rất lạc quan về công ty, cho rằng cổ phiếu cực kỳ có giá trị. Bây giờ có thể dùng trái phiếu để đổi, đúng là trong mơ cũng phải mỉm cười!
Cứ đổi như vậy, trái phiếu bị triệt tiêu, quốc gia không cần trả tiền cho dân nữa.
Theo cách này, sau một thời gian, nợ quốc gia có thể sẽ được trả xong, nhưng có trời mới biết được chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Một dự án tốt như vậy, ai cũng lạc quan, đổ xô đem tiền mua cổ phiếu. Giá cổ phiếu bắt đầu tăng vọt, nước Pháp chào đón sự thịnh vượng mới.
Mua thêm nào!
Thấy vậy, chú John liền nói: Ôi chao, tiền lại dồn vào thị trường chứng khoán hết rồi, có phải lại thiếu tiền không? Không sao hết...
Tiếp tục in tiền.
Đến đây, bạn chắc thấy hơi mông lung. Ta hãy tóm tắt đơn giản chiêu trò của chú John: thực chất đây là một vòng lặp.
Vòng lặp tạo nên Bong bóng Mississipi
Vậy nên, theo lý thuyết hoang đường này, mỗi khi công ty phát hành cổ phiếu, John lại in thêm tiền. Kết quả ra sao không cần nói cũng biết:
Chiêng trống vang trời, tiền giấy tràn lan. Người đồng như hội, cổ phiếu vút cao.
Thế là giá cổ phiếu của Công ty Mississippi tăng liên tục suốt 13 tháng, ngày nào cũng tăng kịch trần.
Nhưng thực tế chúng ta đều biết, in quá nhiều tiền không phải chuyện tốt. Bởi vì tiền nhiều lên, nhưng hàng hóa vẫn có hạn, thế nên giá cả sẽ tăng, tiền sẽ mất giá.
Đó chính là lạm phát.
Đây vốn là một chiếc nồi nấu chậm và không biết khi nào thức ăn sẽ chín. Bỗng một ngày đẹp trời, trên trời tự dưng rơi xuống vật thể lạ...
Ôi trời! Vỡ nồi rồi!
Chuyện gì thế?
Lúc đó, có một thân vương tên Conti, ông ta rất kiêu căng, thích làm gì làm nấy. Một ngày nọ, hắn tìm đến John và nói:
Giá cổ phiếu cao quá, giảm giá 90% đi!
John: Biến đi!
Thân vương nuốt không trôi cục tức này, bèn tung chiêu cuối: kéo ba cỗ xe ngựa đầy tiền giấy, chạy đến Ngân hàng Tổng hợp đổi vàng.
Thật ra là mình muốn khoe của chút thôi!
Chú John lúc này mới hoảng sợ: thì ra tất cả số vàng đã bị mang đi trả nợ nước ngoài và cho giới quý tộc hưởng lạc, gần như đã tiêu sạch sẽ.
Vàng đâu? Tôi hỏi vàng đâu?
Chỉ còn từng này thôi…
Tin này nhanh chóng lan ra ngoài, không còn vàng để bảo đảm, tiền giấy còn thua cả giấy vệ sinh!
Thế là mọi người ùn ùn kéo đến đổi vàng, không chấp nhận tiền giấy nữa.
Vàng đâu
Tôi cần vàng
Tôi cần yên tĩnh...
Thời điểm đó, giá cả ngày càng tăng cao, người dân đã nghi bắt đầu nghi ngờ công ty Mississippi. Chẳng phải nói đi khai thác mỏ vàng sao, vàng đâu? Đến khi tra ra thì....
Chưa từng khai thác gì cả!
Thực ra chỉ là một công ty ma....
Mọi người phát hiện bị lừa, đua nhau bán tháo cổ phiếu. Đến tháng 5 năm 1720, giá cổ phiếu rớt thảm hại...
So với thị trường chứng khoán lúc hưng thịnh ngày trước, kinh tế Pháp giờ đây đã biến thành hình parabol:
Tình hình kinh tế nước Pháp sau khi Bong bóng Mississipi tan vỡ
Kinh tế Pháp dựa vào thị trường chứng khoán để phát triển, nhưng bản thân thị trường chứng khoán lại rất ảo. Vậy nên cái gọi là kinh tế thịnh vượng thực chất chỉ là bong bóng.
Sau sự kiện này, mỗi lần chú John ra đường đều bị người dân lao vào đánh, cuối cùng ông ta phải trốn ra nước ngoài.
Chỉ là thua bạc thôi mà, đánh tôi làm gì chứ.
Ông ta sau đó lại trở về nghề cũ, tiếp tục sự nghiệp cờ bạc.....
Người ta nói trên bia mộ của John Law có khắc một câu rất thích hợp để làm lời kết cho câu chuyện này:
Một người Scotland lừng danh yên nghỉ tại nơi đây.
Tài tính toán của ông khó ai sánh kịp.
Chỉ bằng vài quy tắc đại số đơn giản,
Biến nước Pháp thành kẻ trắng tay.
Sau vụ việc, nước Pháp sau một đêm trở về thời kỳ trước giải phóng. Tuy nhiên, cũng không có biến động lớn nào, chỉ là từ đó không ai tin vào ngân hàng nữa, khiến ngành ngân hàng lâm vào cảnh ảm đạm kéo dài.
Nhìn chung, nước Pháp bước vào trạng thái buông xuôi:
Điều gì đến cũng sẽ đến! Còn có thể làm gì? Cứ sống tạm bợ vậy thôi!
Cho đến một năm nọ, nước Pháp bị hạn hán, người dân đói khát đến mức không có cơm ăn, cộng thêm việc vua Louis XVI vẫn cố thu thuế. Cuộc sống này thật quá sức chịu đựng!
Xông lên còn nhìn gì nữa ?
Cuối cùng, Louis XVI bị đưa lên máy chém, mở đầu cuộc Cách mang Pháp nổi tiếng.
Sau khi bong bóng Mississippi vỡ tan, nền kinh tế Pháp chìm trong suy thoái và phải mất nhiều năm mới hồi phục được.
Bởi vậy mới nói, học kinh tế giỏi có thể không chứng minh được gì, nhưng nếu học dở, hậu quả chắc chắn rất nghiêm trọng.
Nếu bạn thấy cách kể chuyện về Bong bóng Mississipi ở trên thú vị và muốn tìm hiểu thêm về các cuộc khủng hoảng kinh tế khác theo cách này thì hãy đọc ngay bộ sách “Lược sử kinh tế học lầy lội – Khủng hoảng dạy cho ta những gì?” do Unibooks phát hành.
Ở đây, những câu chuyện tưởng chừng khô khan như bong bóng tài chính, khủng hoảng thị trường chứng khoán hay cú sốc dầu mỏ… đều được biến hóa thành các màn đối thoại “tưng tửng”, hình minh họa dí dỏm và giọng kể như đang tám chuyện trà đá vỉa hè. Bạn sẽ vừa cười nghiêng ngả, vừa vỡ ra nhiều bài học “đắt xắt ra miếng” về kinh tế, tài chính và cả cách con người thường… tự đưa mình vào rắc rối.
Nói cách khác, đây không phải một cuốn sách dày đặc biểu đồ và số liệu khô cứng, mà là một “show hài kinh tế” đúng nghĩa – nơi bạn vừa giải trí, vừa ngấm ngầm học được những quy luật bất biến của thị trường.
>>> Link đọc thử sách: https://drive.google.com/file/d/1qGICT_78lUknmURsC8R8ECkjORcjQWER/view?usp=sharing
