Bong bóng Biển Nam nghe thì tưởng chuyện nắng gió Nam Mỹ, hóa ra lại là màn “lùa gà” đỉnh cao ngay giữa châu Âu đầu thế kỷ 18. Bài viết dưới đây sẽ kể lại vụ khủng hoảng chấn động ấy bằng lối “siêu lầy lội”: dễ hiểu, giàu hình ảnh, nhiều cú tấu hài nhưng không bỏ sót sự thật lịch sử – để thấy rằng mọi cơn sốt đều bắt đầu bằng hy vọng, phình to vì lòng tham, và kết thúc bằng tiếng “bụp” nghe rất quen.
Các bạn đã ngồi ngay ngắn chưa, tôi bắt đầu kể nè!
I. Nguồn gốc sâu sa xủa Bong bóng Biển Nam
Ở phần trước, chúng ta đã nói về Bong bóng hoa tulip. Người Hà Lan nhờ có sự nhạy bén trong tài chính, đã leo lên vị trí số một trong danh sách những người giàu nhất thế giới. Nhưng đến cuối cùng, họ lại trở nên kiêu ngạo, đầu cơ hoa tulip đến mức bong bóng tài chính vỡ tan, kết cục quay về trắng tay…
>>> Tìm hiểu chi tiết hơn về Bong bóng hoa Tulip tại: https://unibooks.vn/blogs/news/bong-bong-hoa-tulip-ha-lan-qua-loi-ke-chuyen-sieu-lay-loi
Mọi người đau đớn nhìn nhận sai lầm trong quá khứ và thề thốt sau này sẽ thay đổi. Nhưng khi nhìn lại những hố sâu của lịch sử, dưới đáy hố ta vẫn nghe vang vọng một câu:
Thà tin có ma quỷ trên đời, còn hơn tin miệng lưỡi con người.
Thà tin có ma quỷ trên đời, còn hơn tin miệng lưỡi con người
Vừa mới sẩy chân vào vùng lầy tulip, lịch sử lại một lần nữa chứng minh nhược điểm cố hữu của con người:
Vết sẹo lành rồi – Nỗi đau chóng quên!
Bởi vì sau Bong bóng hoa tulip, lại xuất hiện thêm hai bong bóng nữa: Bong bóng Biển Nam và Bong bóng Mississippi.
Vậy nên, chúng ta có thể gọi chung chúng là: Ba bong bóng lớn.
Hãy cùng tìm hiểu về Bong bóng Biển Nam trước.
Trước tiên, Biển Nam nằm ở đâu?
“Quê tôi ở một miền xa…”, “Trụ trời Nam”.
Thôi không đùa nữa! Biển Nam ở đây thực ra chỉ: Một nơi xa xôi gần Nam Mỹ.
Biển Nam là một nơi xa xôi gần Nam Mỹ - Nơi được cho là có rất nhiều kho vàng
► Lưu ý: Thời đó, người châu Âu chưa có nhiều kiến thức địa lý chính xác, một trong số họ gọi cả vùng Nam Mỹ và vùng biển lân cận là “Biển Nam”.
Nhưng câu chuyện không xảy ra ở Nam Mỹ, mà là ở đầu bên kia của đại dương – châu Âu… cụ thể là Vương quốc Anh.
Hai vùng đất này cách nhau cả Đại Tây Dương, vậy mà lại có liên quan với nhau. Rốt cuộc chuyện gì đã xảy ra?
Thực ra, đây là một câu chuyện về “lùa gà”…
1. Từ cuộc chiến giành ngai vàng đến bi kịch đẫm máu
Hãy cùng nhìn lại bối cảnh thời đại lúc bấy giờ.
♦ Phía Vương quốc Anh
Sau thời kỳ Phục Hưng, người châu Âu dẫu có trở nên thông minh hơn, mọi thứ đều hướng tới mục đích làm giàu, cố gắng kiếm được thật nhiều tiền. Năng suất lao động đạt tới một tầm cao mới.
“Không làm việc sẽ bị đời vùi dập!”, “Chỉ cần còn sức, cứ làm hết mình”.
Đây chính là thời kỳ trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản.
Sau khi kiếm được tiền từ biển cả, người Anh chợt nhận ra rằng, trở ngại lớn nhất trên con đường làm giàu của họ lại chính là nhà vua!
Thế là tầng lớp tư sản nổi dậy, lật đổ quyền lực của nhà vua, biến nhà vua trở thành bù nhìn. Và sau đó, người Anh bắt đầu bứt phá nhanh chóng trên con đường làm giàu…
Cuộc sống quá phiêu, có ăn có mặc, có tiền tiêu, nhưng vẫn thấy thiếu gì đó…
Thấy không? Khi người Anh có tiền trong tay, họ sẽ tìm kiếm cơ hội đầu tư. Và đó chính là điều kiện hoàn hảo cho một bong bóng tài chính xuất hiện.
Khi người Anh có tiền trong tay, họ sẽ tìm kiếm cơ hội đầu tư. Và đó chính là điều kiện hoàn hảo cho một bong bóng tài chính xuất hiện
♦ Phía châu Âu
Lúc đó, để duy trì huyết mạch quý tộc, giới quý tộc châu Âu rất thích kết hôn cận huyết.
Mà kết hôn cận huyết chẳng khác nào chơi xổ số – phải dựa vào vận may. Sinh ra đứa trẻ đẹp đẽ, lành lặn; quan hệ hai nhà càng khăng khít, mà chẳng may ngược lại…
Điều tương tự đã xảy ra ở Tây Ban Nha.
Haha, ta là Carlos!
Carlos II của Tây Ban Nha là kết quả của một cuộc hôn nhân cận huyết, ông có ngoại hình kỳ lạ và chỉ số IQ đáng lo ngại.
Ông có nhiều vấn đề sức khỏe trong đó có thận yếu, nên luôn lo lắng về tình trạng vô sinh.
Con trai đâu? Con trai ta đâu?
Bệ hạ còn hỏi ta sao?
Chuyện không có con cái với dân thường, đơn giản chỉ là không ai thừa kế gia sản. Nhưng với một vị vua, chuyện này trở nên vô cùng nghiêm trọng…
Ai sẽ là người thừa kế ngai vàng này?
Và thế là, chiếc ngai vàng của Tây Ban Nha lọt vào tầm ngắm của một kẻ khác. Đó là ai?
Chính xác, chính là vua Pháp.
Việc khó cứ để anh!
Câu hỏi đặt ra: Tây Ban Nha liên quan gì đến Pháp?
Chuyện là thế này: Vua Tây Ban Nha có một người chị gái gả sang Pháp. Vì vậy, ông anh rể của vua chính là vua Pháp. Mà vua Pháp chính là anh của vua Tây Ban Nha.
Rồi nào ạ? Để tôi vẽ sơ đồ cho bạn dễ hiểu.
Sơ đồ mối quan hệ giữa Tây Ban Nha và Pháp lúc bấy giờ
Anh rể là gì? Chính là ngoại thích. Lịch sử đã chứng minh rất nhiều lần: nếu có ngoại thích nhúng tay vào, đất nước đó sẽ gặp rắc rối!
Chà, có lẽ đất ở Tây Ban Nha sắp đổi chủ rồi!
Thế là vua Pháp liền thì thầm bên tai ông: “Em vợ à, cháu trai của anh cũng là cháu trai của em. Cứ để nó nối ngôi đi!”
Thế là cháu trai người Pháp lên làm vua Tây Ban Nha, lấy danh hiệu Felipe V.
Dù gọi là Felipe hay Phi lê, đều vẫn là người Pháp thôi! Vậy nên miếng bò bít tết Tây Ban Nha đã có mặt trên bàn ăn của người Pháp.
Có người vui, cũng có kẻ không hài lòng. Ai vậy? Đó là Áo.
Hoá ra vua Áo và vua Tây Ban Nha cũng một cùng một dòng họ, là anh em ruột nhiều thế hệ trước. Thế là vua Áo nhảy vào phản đối: “Chị gái ông đã lấy chồng, đi tức là người ngoài rồi! Ngai vàng này phải thuộc về con trai tôi!”.
Thế là vua Áo và vua Pháp bắt đầu giao chiến…
Sơ đồ mối quan hệ giữa Tây Ban Nha, Áo và Pháp lúc bấy giờ
Khi hai bên giao chiến, một người hàng xóm đã hoảng sợ. Ai vậy?
Vương quốc Anh!
Phía Anh nghĩ rằng, Pháp vốn đã mạnh, giờ mà nuốt thêm Tây Ban Nha ta sống sao nổi? Không được, tuyệt đối không thể!
Thế là họ liên minh với Áo, trận đánh này biến thành một cuộc chiến giữa các băng đảng, kéo theo gần nửa châu Âu.
Lịch sử gọi đây là: Chiến tranh kế vị Tây Ban Nha.
Nhưng chiến tranh cũng giống như tiệc tùng – quan trọng nhất là phải có tiền. Không lâu sau, chính phủ Anh “cháy túi”.
Không còn cách nào khác, Anh phải tìm cách kiếm tiền. Trong quá trình đó, bong bóng Biển Nam đã xảy ra.
2. Những anh hùng vĩ đại cứu giúp đất nước
Dân thường hết tiền thì phải đi vay, quốc gia cũng vậy! Vậy một quốc gia đi vay tiền như thế nào?
Chính phủ Anh nghĩ, người dân có tiền, sao ta không vay của họ? Vậy là họ đưa ra một biện pháp tài chính: Phát hành trái phiếu Chính phủ!
Ngồi yên để tôi giải thích trái phiếu Chính phủ là gì.
Nói đơn giản, Chính phủ vay tiền của dân và viết ra một tờ giấy nợ.
Quan chức: Mua không?
Người dân: Mua!
Tờ giấy này chính là trái phiếu Chính phủ.
Nhưng vay nợ là phải trả, khi đến hạn, Chính phủ phải trả cả gốc lẫn lãi.
Chính phủ đã phát hành rất nhiều trái phiếu cùng một lúc, lúc vay rất vui, nhưng lúc trả là cơn ác mộng. Chính phủ Anh vò đầu bứt tai:
Giờ trả kiểu gì dây?
Thế là vấn đề đau đầu tiếp theo của Anh xuất hiện, đó là tìm cách trả lại tiền.
Đúng lúc này, một ông lớn bỗng nhiên xuất hiện:
Vị này chính là Oxford, khi đó là Bộ trưởng Tài chính Anh.
Ông ta tập hợp một nhóm đại gia lại, mở tiệc tại gia, rồi nói:
Ai có tiền góp tiền, ai có sức cũng góp tiền
Oxford sớm biết hội nhà giàu mê tiền hơn yêu nước, vậy nên ông tung đòn quyết định:
Ai muốn đi Biển Nam đào vàng không?
Muốn!
Bộ trưởng Tài chính Anh Oxford khi đó đã mở Công ty Biển Nam và kêu gọi mọi người đi đào vàng ở Biển Nam để kiếm tiền
Biển Nam? Đào vàng? Chuyện gì đây?
Từ Thời đại khám phá, người châu Âu đã phát hiện ra, châu Á có hương liệu, châu Mỹ có vàng!
Đặc biệt Nam Mỹ có vô số mỏ vàng, khiến các nước châu Âu thèm thuồng, muốn độc quyền chúng và trở thành ông chủ sở hữu mỏ. Sau nhiều cuộc tranh chấp, Tây Ban Nha giành được quyền kiểm soát Nam Mỹ.
Thua nước khác mỗi nhà vua
Từ đó, Tây Ban Nha độc quyền khai thác ở Nam Mỹ. Muốn vào kiếm tiền? Phải có sự cho phép của Tây Ban Nha.
Nhưng kinh doanh quan trọng nhất là lợi nhuận, nên lúc ấy, Tây Ban Nha cũng cho phép Anh vào Nam Mỹ buôn bán.
Sau khi nghe Oxford nói về điều này, người Anh nghĩ rằng vàng ở khắp Nam Mỹ và chỉ cần đến được đó, họ sẽ kiếm được rất nhiều tiền.
Vua ban lệnh phát tài!
Vậy là Oxford đứng ra lãnh đạo, cũng giới nhà giàu lập nên một công ty khởi nghiệp, đó chính là huyền thoại: Công ty Biển Nam!
Chính phủ Anh phê duyệt đặc biệt rằng chỉ có Công ty Biển Nam mới có thể sở hữu miếng mồi béo bở Nam Mỹ này.
Đồng thời, Công ty Biển Nam cũng mua 10 triệu bảng Anh trái phiếu Chính phủ, đôi bên cùng có lợi.
Thế nhưng khi các đại gia của Công ty Biển Nam mang theo giấc mộng làm giàu đặt chân đến Nam Mỹ, họ mới phát hiện ra rằng...
Đặc quyền này thực ra chỉ là hàng giả, không khác gì vị vua Tây Ban Nha kia!
Sao lại là hàng giả?
Tây Ban Nha quy định, mỗi năm Anh chỉ được cử ba con tàu đến Nam Mỹ để buôn bán.
Sau đó, do mối quan hệ giữa Tây Ban Nha và Anh rạn nứt, Công ty Biển Nam gần như chẳng kiếm được xu nào ở Nam Mỹ.
Thực tế phũ phàng này đã đập tan giấc mộng làm giàu ở Biển Nam của giới nhà giàu. Họ cuối cùng cũng nhận ra rằng.
Người lừa dối ta, rồi quay lưng bước đi.
3. Thị trường chứng khoán điên rồ
Công ty vừa đăng ký, bây giờ lại được báo rằng sẽ lỗ vốn? Vậy phải làm sao đây?
Có lẽ khi giới nhà giàu. Anh củi đầu lau nước mắt, họ chợt nhận ra: Dưới kia toàn là "gà con” cả đấy.
Giống như khi nhà bạn không còn gạo để ăn, đột nhiên nhớ ra mình vẫn còn mấy đàn gà. Bạn hiểu chứ!
Đối với Công ty Biển Nam, đám “gà con” chính là một vụ mùa hái ra tiền. Vấn đề là làm thế nào để thu hoạch đây?
Lừa gạt thôi!
Họp báo Công ty Biển Nam
Biển Nam là vùng đất đầy vàng bạc châu báu.
Nhanh tay nhanh tay, cứ mua là có tiền
Đặc quyền thương mại Biển Nam vốn đã là một chiêu bài hấp dẫn, cộng thêm sự bảo lãnh của Chính phủ, khiến người dân tin tưởng tuyệt đối mà không hề biết sự thật phía sau.
Cho tôi mua 2 chục!
Nhà đầu tư nhỏ lẻ cứ thế đổ xô mua cổ phiếu Công ty Biển Nam.
Không cần phải đến Nam Mỹ, chỉ cần đăng vài bài lên mạng xã hội là có thể kiếm tiền dễ dàng!
Nhưng Công ty Biển Nam vẫn chưa thấy đủ. Họ vỗ trán một cái và nảy ra một kế hoạch lớn hơn
Kế hoạch Biển Nam
Nói đơn giản, kế hoạch này là khuyến khích dân chúng dùng trái phiếu Chính phủ để đổi lấy cổ phiếu.
Cho tôi tôi một tá!
Người dân nhẹ dạ, chỉ thấy cổ phiếu tăng vùn vụt cũng nghĩ rằng nó chắc chắn sẽ có giá trị hơn trái phiếu. Vậy là những trái phiếu thực sự có giá trị đều chạy hết vào túi Công ty Biển Nam!
Nghe đồn rằng ban đầu chính phủ Anh phản đối kế hoạch Biển Nam, nhưng giới nhà giàu này đã hối lộ quan chức để kế hoạch được thông qua.
Nhờ đó, giá cổ phiếu Công ty Biển Nam lại tiếp tục tăng mạnh. Thậm chí nhà khoa học vĩ đại Isaac Newton cũng mở tài khoản đầu tư.
Nhà khoa học vĩ đại Isaac Newton cũng mở tài khoản đầu tư tại Công ty Biển Nam
Các người thấy gì không? Đến Newton còn đầu tư vào chúng tôi!
Thị trường chứng khoán lúc đó điên rồ đến mức nào?
Giống như giá nhà đất ở trung tâm thành phố: bạn thấy 100 triệu một mét vuông là quá đắt nên không mua, nửa năm sau xem lại..
Giá tăng thành 1 tỷ một mét vuông!
Aaaaaa!
Thấy Công ty Biển Nam “tay không bắt giặc”, kiếm tiền dễ dàng, những kẻ khác cũng “nóng mắt” và bắt đầu suy nghĩ:
“Gà” nhiều vô kể, tại sao ta không “lùa” lấy một ít?
Làm sao để “lùa”? Một loài sinh vật dưới nước đã cho họ gợi ý:
Thừa nước đục thả câu thôi!
Thế là mọi người ùn ùn mở công ty, tung ra đủ loại công ty kỳ lạ, phát hành cổ phiếu điên cuồng để dụ dỗ người dân đầu tư,
Công ty Cổ phần Động Cơ Vĩnh Cửu
Công ty Tiềm Năng Hữu Hạn Vô Hạn
Khi thị trường chứng khoán đang nóng lên, ai còn có thể lý trí. Người dân tin rằng cứ mua cổ phiếu là có lời, tranh nhau mua như thể mua rau ngoài chợ, thậm chí làm sập cả hệ thống giao dịch.
Cho tôi mua thêm!
Tôi nữa!
Vào thời ấy, mọi người gặp nhau chẳng ai hỏi về thời tiết nữa, mà chỉ hỏi:
Hôm nay anh mua mã nào?
Từ nhà vua cho đến các bà nội trợ, ai cũng đổ xô "chơi" chứng khoán, chẳng ai quan tâm đến việc các công ty này kinh doanh cái gì. Và thế là...
Thảm hoạ xảy ra!
Chính phủ chứng kiến thị trường chứng khoán điên rồ cũng không thể ngồi yên, liền ra lệnh:
Từ nay về sau, việc mở công ty cổ phần phải được Chính phủ phê duyệt. Những công ty nào lợi dụng tình hình này sẽ bị xoá sổ ngay lập tức.
Đây chính là "Đạo luật Bong bóng" nổi tiếng.
Người dân dần tỉnh táo lại, bắt đầu nghi ngờ cả Công ty Biển Nam.
Tây Ban Nha hình như không phải thiên thần của chúng ta.
Mà hình như chưa thấy công ty đến Biển Nam bao giờ?
Ôi trời! Chuyện gì đang xảy ra với Công ty Biển Nam vậy?
Hạt giống nghi ngờ bắt đầu gieo xuống, người dân hoảng loạn và ồ ạt bán tháo cổ phiếu.
Giá cổ phiếu sụt giảm mạnh, vô số người dân mất sạch tài sản!
Ngay cả nhà bác học vĩ đại Newton cũng thua lỗ nặng nề! Vì chuyện này, cụ Newton còn than thở:
Ta có thể tính toán quỹ đạo của thiên thể, nhưng không thể đoán trước được sự điên rồ của con người.
II. Ảnh hưởng của Bong bóng Biển Nam đến Vương Quốc Anh
Bong bóng Biển Nam là như vậy đấy, nhưng ảnh hưởng của nó đến Vương Quốc Anh không hề nhỏ. Dưới đây là hai điểm chính:
► Ảnh hưởng 1: Ám ảnh cổ phần
Vụ bong bóng này khiến người Anh ám ảnh với công ty cổ phần, suốt một thời gian dài họ nghe đến là sợ hãi. Nhắc đến công ty cổ phần, họ lập tức liên tưởng đến lừa đảo...
Tôi đến từ Công ty Cổ phần TNHH...
Người đâu, mang thanh đao 40 mét của ta ra đây!
Sự kiện “Bong bóng Biển Nam” đã kìm hãm sự phát triển của mô hình công ty cổ phần tại Anh, phải hơn một thế kỷ sau Vương quốc Anh mới dần vượt qua nỗi ám ảnh này.
► Ảnh hưởng 2: Cục diện chính trị Anh
Vì sự việc của Công ty Biển Nam do Đảng Tory (sau này là Đảng Bảo Thủ) gây ra, người dân vô cùng thất vọng về họ. Đảng Đối lập Whig (sau này là Đảng Tự Do) nhân cơ hội này giành quyền kiểm soát Chính phủ, từ đó cục diện chính trị Vương quốc Anh cũng thay đổi.
Câu chuyện về Bong bóng Biển Nam đến đây là kết thúc.
Thực ra, ngay trong lúc Vương quốc Anh trải qua Bong bóng Biển Nam, đối thủ lâu năm của họ - nước Pháp, cũng đang vật lộn với một bong bóng tài chính khác: Bong bóng Mississipi.
Hai quốc gia này đã thể hiện hoàn hảo tinh thần: “Có phúc cùng đấu đá, có họa cùng chịu”.
Nếu bạn thấy cách kể chuyện về Bong bóng Biển Nam ở trên thú vị và muốn tìm hiểu thêm về các cuộc khủng hoảng kinh tế khác theo cách này thì hãy đọc ngay bộ sách “Lược sử kinh tế học lầy lội – Khủng hoảng dạy cho ta những gì?” do Unibooks phát hành.
Ở đây, những câu chuyện tưởng chừng khô khan như bong bóng tài chính, khủng hoảng thị trường chứng khoán hay cú sốc dầu mỏ… đều được biến hóa thành các màn đối thoại “tưng tửng”, hình minh họa dí dỏm và giọng kể như đang tám chuyện trà đá vỉa hè. Bạn sẽ vừa cười nghiêng ngả, vừa vỡ ra nhiều bài học “đắt xắt ra miếng” về kinh tế, tài chính và cả cách con người thường… tự đưa mình vào rắc rối.
Nói cách khác, đây không phải một cuốn sách dày đặc biểu đồ và số liệu khô cứng, mà là một “show hài kinh tế” đúng nghĩa – nơi bạn vừa giải trí, vừa ngấm ngầm học được những quy luật bất biến của thị trường.
>>> Link đọc thử sách: https://drive.google.com/file/d/1qGICT_78lUknmURsC8R8ECkjORcjQWER/view?usp=sharing
